Ο «πειραγμένος» άγγελος του κακού του Ντέβερ
Επειδή το ΚΕΜΕΣ * (Κέντρο Μελετών & Ερευνών για το Σινεμά) δεν μπορεί να μένει ασυγκίνητο από κοινωνικά και ιδεολογικά φαινόμενα που συνταράσσουν τις κοινότητες, με ευκαιρία το τραγικό συμβάν του Ντέβερ , ο Αλέξης Ν. Δερμεντζόγλου παρατηρεί πως ο «πειραγμένος» 24χρονος δολοφόνος δεν απέχει καθόλου ,ως σκιαγραφία, από τις φιγούρες των διάφορων κακών της σειράς Μπάτμαν αλλά και άλλων ταινιών.
«Βλέπουμε πως το αμερικανικό σινεμά έχει μια τάση να εκθέτει πολλαπλά «πειραγμένους» ήρωες και να τους αντιπαραθέτει με εκείνους του παραδοσιακού σινεμά.
Και τι δεν είδαμε φέτος, λοιπόν, τέλη άνοιξης και καλοκαίρι, αλλά θα συνεχίσουμε να βλέπουμε και προσεχώς. Τον Τζόνι Ντεπ νεκραναστημένο βρικόλακα στο Dark shadows του Μπέρτον (160.000 εισιτήρια στην Ελλάδα, που είναι σαφώς μια θετική αποδοχή). Τη θεσπέσια Σαρλίζ Θερόν, ένα είδος βρικόλακα και Φάουστ, που ρουφάει νιάτα και ομορφιά από άλλες γυναίκες στη Χιονάτη και τον κυνηγό. Τον απίθανο σαδιστή κακό με το κομμένο χέρι, κλασική, ψυχοπαθολογική φιγούρα στους Άντρες με τα μαύρα ΙΙΙ. Τη Σαρλίζ Θερόν και πάλι ως μια αποστειρωμένη ανθρώπινη γυναίκα- μηχανή στον Προμηθέα. Το The amazing spiderman έχει ως κεντρικό ήρωα και πάλι ένα πειραγμένο άτομο. Ο μικρός ήρωας μετά από τσίμπημα αράχνης ημιμεταλλάχθηκε και διαθέτει τρομερές ακροβατικές ικανότητες, ενώ φοράει ειδική στολή με μάσκα, άλλο ένα δείγμα αποπροσωποποίησης (γιατί όχι σχιζοφρένειας).
Στις 21 Αυγούστου θα παρακολουθήσουμε τον Σκοτεινό ιππότη: Η επιστροφή του Κρίστοφερ Νόλαν με τον ουσιαστικά σχιζοφρενή Μπάτμαν και τους ψυχοπαθείς αντιπάλους του.
Αν αντιπαραθέσουμε αυτούς τους ήρωες της συμφοράς με τους παράξενους κακούς των κλασικών ταινιών που επαναπροβάλλονται, θα δούμε τις χαρακτηριστικές μεταθέσεις και τροποποιήσεις. Στον χιτσκοκικό Άνθρωπο που γνώριζε πολλά οι κακοί είναι εκφραστές πολιτικής συνωμοσίας και λειτουργούν με ένα φλεγματικό, αγγλικό τρόπο. Οι Δύο γίγαντες συγκρούονται (το αρχικό ασπρόμαυρο Ακρωτήρι του φόβου του 1962) διαθέτουν έναν ψυχοπαθή, σκληρό, σαδιστή, βίαιο κακό, που τον παίζει ο Ρόμπερτ Μίτσαμ, αλλά μέχρι εκεί.
Στη Βουή της καταιγίδας του Τζον Χιούστον ο κακός (ο Έντουαρντ Τζ. Ρόμπινσον στο ρόλο του Ρόκο) σκιαγραφείται ως μια τραγική, ξεπεσμένη φιγούρα ενός ξεθωριασμένου, αμερικανικού «ονείρου». Στο Αρσενικό και παλιά δαντέλα ο Κάπρα περιγράφει τις δολοφονικές γριούλες με μια μαύρη, ειρωνική διάθεση. Και φυσικά στην Τζίλντα όλοι οι κακοί διαθέτουν μια προφάνεια, μια αμφισημία και υπάρχουν μόνο και μόνο για να δικαιολογήσουν το πάθος της γυναίκας (Ρίτα Χέιγουορθ) για τον άνδρα (Γκλεν Φορντ). Η σύγκριση είναι πλέον φανερή και ξεκάθαρη. Το σύγχρονο σινεμά αντιμετωπίζει τους θεατές του ως εθισμένους στη βία και στις υπερβολικά άγριες σκηνές. Έτσι αυξάνει συνεχώς τις δόσεις γραφικότητας, σκληρότητας αλλά και παράδοξων πλασμάτων.
Βεβαίως από το 1932 ήδη ο Τοντ Μπράουνινγκ με την περίφημη ταινία του Freaks μας έδωσε μια πινακοθήκη παράδοξων πλασμάτων. Ακόμα και οι ταινίες που αναφέρονται στον Φρανκενστάιν διαθέτουν αυτή την αίσθηση του πειραγμένου ήρωα με τους επιστήμονες να έχουν διαπράξει τη θεία ύβρη. Πειραγμένος ήρωας και ο Τζον Σίλβερ, που στηρίζεται στα δεκανίκια από το κλασικό του Στίβενσον Το νησί των θησαυρών, που έγινε τόσες πολλές φορές ταινία. Έξοχος, σίγουρα πειραγμένος τύπος ο Ντένις Χόπερ στο βραβευμένο Μπλε βελούδο του Ντέιβιντ Λιντς να αναπνέει συνεχώς από μηχανικό οξυγόνο. Ψυχοπαθολογική φιγούρα και ο επιστήμονας (Τζεφ Γκοντμπλαμ) που μετατρέπεται σε … Μύγα στην ομώνυμη ταινία του Κρόνενμπεργκ. Μια από τις πλέον πειραγμένες φιγούρες στην ιστορία του σινεμά επινόησε ο μέγας Ιταλός σπαγγετίστας Σέρτζιο Κορμπούτσι στο φιλμ Ο επαναστάτης του Μεξικού (η διλογία συμπληρώθηκε με τους Κομπανιέρος). Ο Τζακ Πάλανς με κομμένο χέρι έχει ως μόνιμη συντροφιά ένα γεράκι που κάθεται πάνω του!
Όσο για το πολύ σύγχρονο σινεμά, οι πιο πειραγμένες φιγούρες παράδοξων ηρώων επινοήθηκαν βασικά από τον μετρ του σκότους Τιμ Μπέρτον. Ας συστήσουμε αυτά τα παράδοξα πλάσματα : Ψαλιδοχέρης με τον Τζόνι Ντεπ στα νιάτα του αντί για χέρια να έχει ψαλίδια και να … θερίζει χλόη. Πάλι Μπέρτον τώρα νεκρά πνεύματα στον Σκαθαροζούμη. Πάντως, ο Αμερικανός δημιουργός, αξιοποιώντας και πάλι τον Τζόνι Ντεπ, τον έβαλε να παίξει ένα υπαρκτό πρόσωπο, που στη ζωή του και στη συμπεριφορά του ήταν άκρως πειραγμένος. Αναφέρομαι στον Εντ Γουντ, γνωστό σκηνοθέτη της μπαλαφάρας αλλά και των κάκιστων καλτ ταινιών.
Και έρχεται η ώρα του Μπάτμαν και πάλι από τον Μπέρτον. Ο βασικός ήρωας είναι πειραγμένος (μαύρα ρούχα, γάντζοι, αποπροσωποποίηση, διπλή ταυτότητα). Ίσως είναι μια τυπική περίπτωση σχιζοφρένειας. Ωστόσο, ο κακός είναι μια καταπληκτική περίπτωση. Ο Τζακ Νίκολσον υποδύεται με εκπληκτικό τρόπο τον Τζόκερ. Η πινακοθήκη των κακών αποχτά πια διαχρονικό πρόσωπο. Αλλά και στη συνέχεια της ταινίας (Ο Μπάτμαν επιστρέφει, πάλι από τον Μπέρτον) εμφανίζονται δύο ακόμη κλασικές πια φιγούρες. Η Μισέλ Φάιφερ υποδύεται υποδειγματικά την υστερική Catwoman, αλλά το μεγάλο σόου το δίνει ο Ντάνι Ντε Βίτο. Με εκπληκτικό μακιγιάζ είναι μια πειραγμένη, τραγική και μοναχική φιγούρα, ο περίφημος Πινγκουίνος. Ο Μπέρτον φέτος στο Dark shadows μεταμόρφωσε τον Τζόνι Ντεπ σε νεκροζώντανο βρικόλακα, όταν τον ίδιο ηθοποιό τον είχε μετατρέψει προ ετών σε μια υστερική, ψυχοπαθητική φιγούρα στον Σόουινι Τοντ: ο φονικός κουρέας της οδού Φλιτ.
Το 2008 ο Κρίστοφερ Νόλαν στον Σκοτεινό ιππότη (και πάλι αναφορά στον Μπάτμαν) έδωσε ευκαιρία στον Χιθ Λέτζερ να κάνει λίγο πριν από το θάνατό του έναν εκπληκτικό Τζόκερ. Φυσικά ο Σχιζοφρενής δολοφόνος με το πριόνι και ανάλογα φιλμ διαθέτουν πάντα πειραγμένους κακούς (ιδίως η Νύχτα με τις μάσκες).
Μια σύγκριση με τους κακούς και ψυχοπαθολογικούς τύπους που αντιμετώπισε διαχρονικά ο Τζέιμς Μποντ (δειγματοληπτικά τους έπαιξαν οι Αντόλφο Τσέλι, Γκερτ Φρεμπε, Ντόναλντ Πλίζενς, Κρίστοφερ Λι) μας κάνει να νιώσουμε καλά πως ήταν απλά χάρτινα παιγνίδια μπρος στις ζοφερές, σύγχρονες φιγούρες. Κάθε εποχή διαθέτει και τη … διαστροφή της είναι η μόνη λογική εξήγηση.
* Το ΚΕ.Μ.Ε.Σ (Κέντρο Μελετών και Ερευνών για το Σινεμά) είναι ένα όραμα για να έχουμε έναν τρίτο θεσμό για το σινεμά με έδρα την Θεσσαλονίκη (μετά το Φεστιβάλ Κινηματογράφου και το Μουσείο Κινηματογράφου). Μέχρι στιγμής εξασφαλίζεται στα ιδρυτικά μέλη η συντριπτική πλειοψηφία ανθρώπων του σινεμά. Με 3 διανομείς, 2 σκηνοθέτες, με 8-9 κριτικούς κινηματογράφου με 1-2 καθηγητές της Σχολής Κινηματογράφου του ΑΠΘ και τα υπόλοιπα δεδηλωμένοι σινεφίλ δημοσιογράφοι, γιατροί, δικηγόροι και άνθρωποι με αγάπη για την έβδομη τέχνη, έχουμε εξασφαλισμένη μια μέση αξιόλογη άποψη. Τα έξοδα καλύπτονται απο σύνδρομές. Η συνδρομητική λειτουργία του Κέντρου έχει την φιλοσοφία ότι δεν θέλει εξαρτήσεις, περιπλοκές και διαπλοκές, δεν επιθυμεί να δέχεται πιέσεις. Μόλις εμφανιστεί έργο, μπορεί να αποτανθεί σε κάποιους φορείς αλλά με ισότιμη και υπερήφανη στάση. Παράλληλα το Κέντρο δέχεται αναθέσεις εργασιών ή μελέτες από άλλους φορείς. Ως εκ τούτου γίνεται κατανοητό πόσο ζωογόνα είναι η τακτική καταβολή της συνδρομής από τα μέλη. Ελπίζουμε αυτή η επιστολή να υπήρξε χρήσιμη για τις όποιες απορίες, ερωτηματικά ή σκέψεις.